موضوع شناسی آیه تغییر خلقت

      یکی از مسائلی که در نتایج آیه موثر است، موضوع شناسی آیه است. آیا موضوع آیه صرفاً فقهی است تا یا ابعاد غیر فقهی­ (اخلاقی، کلامی و …) نیز دارد؟ اگر صرفاً تلقی فقهی با موضوع داشته باشیم در این صورت آیه جز آیات احکام قرار می­گیرد و به دنبال آن فروعات فقهی استنباط می­شود؛ اما اگر مسئله ابعاد اخلاقی هم داشته ­باشد شمول آیه فراتر خواهد بود؛ ثمره این تفکیک زمانی آشکار می­شود که ممکن است تغییری از دیدگاه فقه جایز باشد مثل تغییر جنسیت [مومن، 1415، ص163] و شبیه­سازی [۶، ص132] که عده­ای از فقها به آن قائل بوده­اند؛ اما از دیدگاه اخلاقی، امری ناپسند تلقی شود. زیرا سطح اخلاق فراتر از فقه است. همان­گونه­که از صحت شرایط و آداب نماز به لحاظ فقهی نمی­توان قبول بودن آن را احراز کرد. اسلام آوردن(گفتن شهادتین) لزوماً به معنی مومن شدن نیست، بلکه مرتبه اولی آن اسلام و مرتبه بالاتر آن ایمان است. بازگشت این تفاوت به سطح نگرش آن دو است. اکنون در مسئله تغییر خلقت نیز این سوال مطرح است که آیا موضوع آیه صرفاً فقهی است یا ابعاد وسیع­تری در بر دارد؟

     پاسخ این سوال این است که تغییر مراتب مختلف دارد و هر مرتبه ای مشمول حکم متناسب با آن مرتبه می شود. تغییر به حسب نوع متغیّرفیه موضوع احکام مختلف قرار می­گیرد. برخی از تغییرات موضوع علم فقه قرار دارد. در این صورت مشمول احکام خمسه (وجوب، حرمت، مستحب، مکروه و مباح) واقع می­شوند، همانند: تغییر جنسیت که در فقه بحث می­شود. همین مسئله تغییر جنسیت ممکن است، بر اساس یکسری اصول اخلاقی، امری مذموم تلقی شود. برخی دیگر از تغییرات فراتر از رویکرد فقهی است و عمل به آن نیز دشوارتر است. به عنوان مثال: عده­ای از دانشمندان تعطیل کردن عقل از استدلال و اندیشه را مشمول تغییر خلقت دانسته­اند [۱۷، ج5، ص429، ۱۰، ج20، ص508]. عده­ای دیگر نیز استعمال قوا و جوارح را در آنچه که موجب تقرّب نشود، تغییر خلق می­دانند، این موارد نگرش به موضوع از یک سطح رقیق عرفانی است که تغییر خلقت در آنها ظریف­تر و متفاوت­تر از موارد فقهی است. مباحث مربوط به تغییر خلقت از این حیث که مبتنی بر یکسری مبانی و لوازم فلسفی و کلامی است، لذا ابعاد فلسفی و کلامی نیز دارد. بنابراین موضوع آیه، می­تواند به تفاوت در موضوع و سطح، ابعاد مختلف داشته باشد.