تاثیر اقتصاد بر رفتار و تفکر

    یکی از ابعاد انسان، وضعیت معیشت و اقتصاد او است. وضعیت اقتصادی فرد در اخلاق و تفکر او تاثیر گذار است. نحوه اخلاق  و اندیشه فردی که در یک شرایط مرفه و مجلل زندگی می کند، با فردی که با انواع مشکلات و فقرها در زندگی روبرو است، متفاوت است. رفاه مادی یا فقر مالی دو نحوه از سبک زندگی برای فرد ایجاد می کند، که خواسته یا ناخواسته اخلاق و افکار او را تحت تاثیر قرار می دهد.

در تحقیقات روان شناسی ویسپ و همکارانش تأثیر محرومیت آب و غذا بر ادراک را روی چند آزمودنی بررسی کردند و این رابطه معنادار بوده است.(محمود پناهی شهری، روان شناسی احساس و ادراک، ص226) ماشین نویسی که نزدیک وقت ناهار متنی را تایپ می کند ممکن است «سبب» را «سیب» و «گوش» را «گوشت» تایپ کند. (همان، 227)

استاد مطهری تاثیر اقتصاد بر اخلاق و رفتار را می پذیرد اما نظریه ماركسيسم، که معتقد است پايه و زير بناى جامعه اقتصاد است و تغيير اوضاع و احوال اقتصادى باعث تغيير نهادهاى اجتماعى، تغيير در نهاد اجتماعى باعث تغيير رفتار انسانها مى‏گردد، را به شکل کلی و فراگیر آن نفی می کند و آن را نا منطبق با دین و نه شواهد تاریخی می داند.(مطهری، مجموعه آثار، ج‏3، ص418) اين مطلب مكرر در قرآن آمده كه برخی وقتی وضع مادى آنها خوب مى‏شود کم کم اندیشه برای آنها پیدا می شود که ما خوب هستیم که این نعمت ها را داریم. (مطهرى، مجموعه‏آثار، ج‏27 ، ص606 )

    ابن خلدون معتقد است کسانی که در رفاه اقتصادی و نعمت فراوان برخوردار هستند غالباً به کند ذهنی متصف اند مثلا مردمان بلاد مغرب که از امکانات بهتری نسبت به مردم اندلس بهره منداند اما آن میزان هوش، خرد و پذیرش تعلیمی که در مردم اندلس هست در آنها یافت نمی شود(ابن خلدون، ج1، ص162) بنابراین فراوانی نعمت و آسایش زندگی در کیفیت دینداری نیز تاثیر گذار است به همین خاطر اهل دین در شهر ها و اماکن پرجمعیت که غرق در ناز و نعمت اند کمتر یافت می شود.(همان، ج1، ص163)

    همچنین از دید وی برخی از شهرها به صنایع خاصی توجه دارند و عامل آن اقتصادی است مثلا برخی صنایع تجملی مانند شیشه گری، زرگری، عطر سازی و… تنها در شهر های پرجمعیت و بسیار آباد گسترش پیدا می کند همچنین گرمابه تنها در شهرهای متمدن و پرجمعیت یافت می شود زیرا تجمل خواهی و توانگری و ناز و نعمت آن را ایجاب می کند به همین خاطر در شهرهای متوسط حمام وجود ندارد(همان، ج2، ص746 و 749) عکس این مطلب نیز صحیح است یعنی هرگاه تمدنی رو به انحطاط باشد مردم از تجمل خواهی رو به امور ضروری زندگی می آورند و در نتیجه صنایعی که از لوازم تجمل خواهی است بی رونق خواهد شد.(همان، ج2، ص799) با اینکه اقتصاد به عنوان منبع بیرونی در ساحت معرفتی انسان تاثیر گذار است ولی استاد مطهری بر خلاف دیدگاه مارکسیستی اقتصاد را زیربنای معرفت نمی داند بلکه به عقل و فطرت نیز به عنوان منابع درونی معرفت اهمیت زیادی قائل است.