مفهوم شناسی تغییر در قرآن

واژه «تغییر»، از «غیر» مشتق شده که به لحاظ مبدأ اشتقاق یعنی آنچه که ما سوای شی باشد. معنی «تغییر»، تبدیل و تحویل چیزی به دیگری است چنانکه گویا شی متحول شده غیر از حالت اولی است [۴، ج5، ص40]. در التحقیق نیز تغییر در این معنا به کار رفته است: «غيّرت الشي‏ء تغييرا: أزلته عمّا كان عليه، فتغيّر» [۴۷، ج7، ص294]. «تغییر» در لغت­نامه­های فارسی نیز به معنی از حالی به حالی برگردانیدن، دگرگونی، تبدیل، تعویض، تحویل، انقلاب و انتقال آمده­است [دهخدا، فرهنگ لغت­نامه، ذیل واژه «تغییر»]. «تغییر» به معنی نوعی تبدیل و انتقال است که در آن شی غیر از حالت سابقه است [۳۰، ج3، ص432]. راغب می­گوید: تغییر و دگرگونی دو گونه است: تغییر در ذات شی و تغییر در صورت [۱۶، ص382]. باب تفعیل از ریشه غیر یعنی تغییر با شکل فاعلی آن، شش بار در قرآن به کار رفته­است و  در این موارد، معنی سلبی از آن اراده شده­است. دو مورد آن در آیه «ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى‏ قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» [الانفال:53]  به کار رفته که اراده معنای سلبی روشن است. دو مورد دیگر در آیه 11 سوره رعد است: «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» در این آیه تغییر به طور مطلق به کار رفته که مفسران تغییر سلبی از آن استنباط کرده­اند و مقصود آیه این است که خداوند عافیت و نعمتی را که به ملت­ها عطا کرده تغییر نمی­دهند، مگر اینکه آنان اخلاق های زیبا و نیکوی خود را به احوال زشت و ناپسند تغییر دهند در این صورت خداوند نیز نعمت آنها را تبدیل به نقمت می­کند [۲۴، ج6، ص228، ۳۵، ج3، ص61]. سیاق و ادامه آیه نیز این معنا را تائید می­کند «وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ» [الرعد: 11]. آیه 53 سوره انفال نیز که مضمون این آیه را با مقید کردن تغییر به نعمت بکار برده است )لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً(؛ شاهد دیگری استعمال تغییر خلقت به معنای سلبی آیه 15 سوره محمد است. این آیه نیز تغییر در آن به معنی دگرگونی شی به حالت ناقص­تر و پست­تر به کار رفته­است: «مَّثَلُ الجَنَّةِ الَّتىِ وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنهَارٌ مِّن مَّاءٍ غَيرِ ءَاسِنٍ وَ أَنهَارٌ مِّن لَّبنٍ لَّمْ يَتَغَيرّْ طَعْمُهُ» در آیه محل بحث نیز «فلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» اسناد فعل تغییر به شیطان اراده منفی از آن شده­است (در این مورد بیشتر بحث می­شود). در روایات نیز این کلمه با تغییر نعمت بکار رفته­است «اللهم العن الذین غیروا نعمتک» [۲۳، ج6، ص8]. در ادعیه صفت مغیر به عنوان صفتی از صفات خداوند آمده­است (یا مغیّر) [۱، ص661]. اگر بپذیریم که واژه تغییر شامل تحولات و تبدیلات سلبی و منفی می­شود در این صورت اسناد تغییر به خدا همانند اسناد اضلال به حق تعالی است یعنی تغییر ابتدایی مراد نیست، بلکه تغییر کیفری و تغییری که نتیجه عمل انسان است مقصود است.   

     واژه­ی «تبدیل» و «تغییر» از جهت معنا و مصداق در مواردی هم مشترک هستند. چنانکه در برخی موارد تبدیل به معنی تغییر به کار می­رود. مانند آیه «فَإِنَّما إِثْمُهُ عَلَى الَّذينَ يُبَدِّلُونَهُ» [البقرة: 181] که به معنی «یغیرونه» است و «ما بدلوا تبدیلا» یعنی «و ما غیروا» [۳۲، ص65]، اما تغییر غیر از تبدیل است و تفاوت ظریفی با یکدیگر دارند. این تفاوت از نحوه استعمال آیات قرآن نیز بدست می­آید. در قرآن امکان تبدیل خلق خدا نفی می­شود (لاتبدیل لخلق الله)، اما تغییر خلق ممکن است (فَلَيُغَيِّرُنَ‏ خَلْقَ اللَّهِ). تبدیل نوعی تحول و دگرگونی است هر چند که بدل به جای آن قرار داده­نشود. تبدیل قرار دادن چیزی به جای دیگری است هر چند که بدل به جای آن قرار داده­نشود (تَبْدِيل الشي‏ء: تغييره و إِن لم تات ببدل) بر خلاف تعویض که چیز دومی به جای شی اول قرار می­گیرد [۱۶، ص111] تغییر اعم از تبدیل است. تبدیل نوع خاصی از تغییر است.