شرافت مکان و نقش آن در استکمال علمی و عملی انسان

(به مناسبت رحلت بانوی کرامت و فضیلت، حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها)

یادداشت: احمد شه‌گلی

در نگاه حکمی و دینی، مکان‌ها از حیث شرافت و مرتبه وجودی و تاثیر آنها بر رشد و کمال انسان با همدیگر تفاوت دارند. برخی اشرف، برخی شریف و برخی اخس‌اند. همان‌گونه که برخی از ازمنه «اشرف ازمنه» محسوب می‌شوند، در باب مکان نیز برخی مواطن «اشرف امکنه» هستند. مکان شریف، مکانی است که آثار، برکات و خواص آن بیش از سایر مکان‌هاست؛ همان‌گونه که زمان شریف، آثار و ویژگی‌هایی آن برتر از دیگر زمان‌ها است. این برتری همان‌گونه که ابوحیان توحیدی تصریح کرده، از جهت انتساب آن به موجودات شریف، نزول فیوضات خاص، یا تحقق افعال و وقایع قدسی در آن است.(توحیدی، المقابسات، ص ۱۴۴). در نقطه مقابل آن در برخی از متون دینی از اماکن و بقاع پست در روی زمین یاد شده است.( مجلسی، بحارالانوار، ج۶، ص۲۸۹)

کعبه معظمه، مساجد و قبور اولیای الهی از نمونه‌های بارز مکان‌های شریف‌اند. در این مکان‌ها، نفس انسان برای دریافت فیوضات الهی مهیّاتر از دیگر مکان‌هاست. فتوحات علمی و انکشاف‌های معرفتی در این مکان‌ها سریع‌تر و بیشتر اتفاق می‌افتد.

 در سیره فلاسفه اسلامی مشاهده می‌شود که بوعلی سینا برای حل معضل علمی خود به مسجد جامع شهر می‌رفت و دو رکعت نماز می‌گزارد و مسئله علمی او حل می‌شود. ملاصدرا نیز در حواشی نظریه اتحاد عاقل و معقول تصریح می‌کند که این مسئله در جوار مضجع شریف دختر موسی بن جعفر در قم بر او منکشف گشته است:«کُنتُ حینَ تَسْویدِ هذا المَقامِ بِکَهَکَ مِن قُرى قُمَّ، فَجِئتُ إِلى قُمَّ زائِراً لِبِنتِ موسَى بنِ جَعفَرٍ مُستَمِدّاً مِنها و کانَ یَومَ الجُمُعَةِ فَانکَشَفَ لِی هذَا الأَمرُ».  ( به نقل از علامه حسن‌زاده آملی، اتحاد عاقل به معقول، ص ۱۸)

یکی از این امکنه‌ی شریفه، آستان منور حضرت معصومه (سلام‌الله‌علیها) در قم است. این آستان شریف، بابی برای کمال علمی و عملی انسان است. در فضل و رتبت این بانو اخبار و روایات متعددی وارد شده است. امام صادق (علیه السلام)در مورد شهر قم و مضجع شریف این شهر می فرماید:

قم کوفۀ کوچک ماست. برای بهشت هشت در است که سه در آن به سوی قم است. زنی در قم وفات می کند که از اولاد من و نامش فاطمه است. در روز قیامت با شفاعت او تمام شیعیان من وارد بهشت می شوند. (بحارالانوار، ج 57، ص 228)

بخشی از توفیقات علمی و عملی علما در شهرهایی چون نجف، قم و مشهد، ناشی از شرافت مکان و «مکینِ» قدسی مدفون در آن‌هاست. اتصاف این بلاد به القابی چون «مقدسه» و «اشرف» نیز برخاسته از همین شرافت آن‌ها و انتساب به ذوات مقدسه است؛ از این‌رو، برخی فضلا و اهل نظر اهتمام دارند جلسات و مباحثات علمی خود را در جوار این قبور مطهره برپا دارند. این اهتمام ریشه در حقیقتی تکوینی دارد که به موجب آن، در مجاورت این مکان‌های مقدس، انفتاح علمی و افاضات معنوی، نسبت به سایر مکان‌ها بیشتر است.آیت‌الله جوادی آملی در این زمینه می فرماید:

«هنگامی که نزد مرحوم شیخ محمدتقی آملی رفتم تا برای رفتن به قم خداحافظی و کسب اجازه کنم، ایشان فرمودند: بروید، آنجا حرم کریمه اهل‌بیت است… این مزار، قبری عادی نیست، مزار دختر حضرت موسی بن جعفر (علیهماالسلام) است و این بقعه منشأ هزاران برکت است. خود من نیز بارها تجربه کرده‌ام؛ کتاب‌های عمیق مانند جواهر یا اسفار را که به روال عادی در قم مطالعه می‌کردم، وقتی همان کتاب را به شهر دیگری می‌بردم، متوجه می‌شدم که به کندی پیش می‌روم. در قم انسان مسائل را بهتر، دلنشین‌تر و عمیق‌تر درک می‌کند.» (دیدگاه علما و بزرگان درباره حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها، نقل از پایگاه حوزه)