ویژگی بدن مثالی در فلسفه

در حکمت متعالیه، بدن مثالی مورد پذیرش قرار گرفته است. این بدن غیر از بدن مادی و واسطه بین نفس و بدن مادی است. بدن مثالی جوهر لطیف مجردی است که دارای برخی از عوارض مادی (نظیر شکل، رنگ و اندازه) است و برخی از خصوصیات عالم مادی (نظیر قوه و ستعداد را ندارد. این بدن ازآنجاکه تناسبی با هر یک از مراتب مادی و تجردی انسان دارد، واسطه بین بدن عنصری و نفس ناطقه است. بدن مثالی بر خلاف بدن عنصری جنبه ثابت و اصیل وجود انسان است. ملاصدرا معتقد است که حس و حیات در این بدن ذاتی است و نفس بالذات در آن تصرف می¬کند (صدرالدین شیرازی، 1362، ص281 ). ازآنجاکه این بدن از جنس اجسام عنصری نیست، توانایی و لطافت بیشتری نسبت به بدن مادی دارد. انسان می‌تواند ابدان مثالی گوناگونی داشته باشد. تکثیر صور مثالی منافاتی با وحدت نفس ندارد؛ زیرا نفس در عین انبساط دارای کمال بساطت است. بدن مادی به منزله غلاف و پوسته برای بدن مثالی است (همو، 1981م، ج9، ص98). انسان با بدن مثالی جزئیات و امور حسی را درک می‌کند و اعمال حیوانی را انجام می‌دهد و با گوش می‌شنود، با چشم می‌بیند و با بینی استشمام می¬کند و با پا راه می‌رود (همان، ج9، ص99-277). علاوه بر فعالیت‌های انسان در بیداری، در خواب نیز بدن مثالی واسطه فعالیت‌های انسان است. در خواب، اشتغالات نفس به بدن مادی کمتر و فعالیت‌های آن بیشتر است. ازآنجاکه این بدن دارای اشکال، صور و هیئات مختلف است. فلاسفه‌ای که وجود این ساحت از انسان را پذیرفته‌اند، اموری نظیر «ثواب، عقاب، اکل، شرب، عذاب و نار اخروی» را  که در قالب هیئات و اشکال ظاهری است از طریق آن تبیین کرده اند (صدر الدین شیرازی، 1361، ص243‏). بدن مثالی عمده خصوصیات بدن مادی را ندارد. مرتبه مثالی در وجود مقدم بر مرتبه مادی انسان است و بین افعال مادی و مرتبه مثالی رابطه برقرار است؛ به‌گونه‌ای که مرتبه مثالی به افعال صادره از مرتبه مادی متصف می‌شود (طباطبایی، 1999م، ص103). عالم برزخ دارای دو قوس صعود و نزول است. ازاین‌رو به برزخ نزولی و برزخ صعودی تقسیم شده است. در حقیقت دو عالم هستند که به احکام نشئه مثالی متصف می‌شوند. انسان نیز متناظر با قوس صعود و نزول عالم برزخ، دارای دو قوس نزولی و صعودی است. موطن تحقق «بدن برزخی نزولی» در قوس نزولِ عالم برزخ، و موطن تحقق «بدن برزخی صعودی» در قوس صعود است. بدن برزخی در اوصاف و ویژگی‌های عالم برزخ با همدیگر مشترک هستند اما به‌جهت وقوع در مرتبه نزول و صعود با همدیگر تفاوت دارند. انسان در قوس نزول از حق‌تعالی صادر می‌شود و با گذر از نشئه عقل، با هویت مثالی به این عالم تنزل می‌کند. سپس با طی عالم دنیا وارد برزخ صعودی می‌شود.

    بنابراین بدن برزخی نزولی قبل از نشئه دنیا، و بدن برزخی صعودی بعد از نشئه دنیا است. این بدن حاصل نیات و ملکات انسانی است. در اینجا، محور بحث بر روی بدن برزخی صعودی است. اما چنان‌که اشاره شد، احکام این دو نشئه از جهت خصوصیات  یکسان است. خصوصیات بدن مثالی عبارتند از

1. 1. نداشتن قوه و استعداد و لوازم آن (مثل زمان، حرکت و تغییر…)، امتداد و لوازم آن (مثل مکان، انقسام پذیری) و وزن
2. 2. معلول و انشاء نفس بودن
3. 3. نیازمند بودن به جهت فاعلی، نه قابلی
4. 4. ذاتی بودن حس و حیات
5. 5. دارای شکل، رنگ و اندازه بودن
6. 6. متعلق اولی و بالذات نفس بودن
7. 7. امکان تعدد و تکثر و تداخل دو جسم مثالی با یکدیگر در آن
8. 8. داشتن قدرت بر مسافرت بدون ابزار
9. داشتن قدرت بر وصول به مقصود بدون طی مسافت.